دیگر فقط متخصصان رسانه نیستند که میتوانند یک قطعهٔ صوتی عالی بسازند. امروز هر کسی با دسترسی به چند ابزار مقدماتی و مقداری دانش پیشزمینه میتواند محتوای صوتی ایجاد کند. این راهنما چگونگی ساخت آثار صوتی قویای را که میتوانند بیشتر از نوشته به مخاطب نزدیک شوند معرفی میکند.
محتویات صوتی انواع مختلفی دارند، از گفتوگوهای داخل استودیو و میزگرد و بحثهای تلفنی تا ضبط رویدادها در محل وقوع. برنامههای مستند یا برنامههای ترکیبی (تلفیقی از مصاحبه، صداهای پسزمینه، موسیقی، صحبتهای مجری یا مجریان، و ...) از دیگر شکلهای رایج هستند. همهٔ این برنامههای متنوع را میتوان به شکل پادکست عرضه کرد، یعنی پروندههای صوتی قابل بارگیری از روی شبکه.
برنامهٔ صوتی روش فوقالعادهای برای تماس با انبوه مخاطبین است ــ چه آنها که از طریق ایستگاههای رادیویی به برنامهٔ شما گوش میدهند (اگر برنامهتان را از ایستگاهی پخش میکند) و چه آنها که از اینترنت استفاده میکنند. از سویی وقتی کسی برنامهٔ شما را گوش میکند رابطهٔ صمیمیای برقرار میکند ــ فقط شما و شنونده، تنها. رادیو و برنامههای صوتی به طور کلی این قدرت را دارد که همزمان هم خصوصی و هم عمومی باشد؛ صمیمی و با پخش گسترده.
اگر برخی از عبارات در این بخش برای شما غریبه است لطفاً به انتهای راهنما بروید و ازواژهنامه استفاده کنید.
نسخهٔ فارسی ما از نرمافزار رایگان اوداسیتی و راهنمای کاربری فارسی آن را دریافت کنید تا بتوانید ضبط و ویرایش صوت را شروع کنید.(نسخه فارسی نرمافزار)
صوت و توزیع استراتژیک
یکی از بهترین جنبههای برنامههای صوتی این است که میتواند برای تکمیل و پشتیبانی سایر رسانهها و ابزارهای ارتباطی استفاده شود.
عبارتی که متخصصان رسانه برای این موضوع به کار میبرند «سکوهای چندگانه» است. منظور از این عبارت این است که بتوانید پیغام و حرف خود را از طریق حداکثر راههای ممکن مطرح کنید، چه با اینترنت و چه بیرون از اینترنت؛ در دسترس بودن یک اثر در اینترنت به صورت یک پادکست، یک پروندهٔ جاری، متن رونوشت قطعهٔ صوتی، و حتی عکس و ویدئو، همه به صورت پیوندهای وبی آسان، میتواند به پخش بیشتر آن اثر در رادیوهای محلی و حتی ملی کمک کند. همهٔ این سکوها به صورت متقابل به تقویت یکدیگر کمک میکنند.
فهرست عواملی که باید در نظر داشت
این بخش مسائل مهم و ضروریای را که هنگام برنامهریزی برای محتوای صوتی باید به آنها توجه داشته باشید معرفی میکند.
مخاطب: تولید قطعات صوتی آموزنده و سرگرمکننده راه مؤثری برای جذب مخاطبین مختلف است. مردم از گوش کردن به دیگران و موقعیتهای دیگر را خوششان میآید، چه در رادیو، چه در اینترنت، و چه حضوری. مخاطبین روستایی رادیو را بیش از رسانههای دیگر استفاده میکنند، به خصوص اگر به زبان محلی خودشان باشد. افراد کمسواد و بیسواد هم صوت را روش بسیار مؤثری برای دریافت اطلاعات و یادگیری میدانند. جوانان اهل اینترنت نیز از صوت و پادکست استقبال میکنند و هر روز تعداد بیشتری از آنها به این پدیده رو میآورند.
هزینه: هزینهٔ ساخت صوت نسبتاً پایین است. آن چه لازم دارید یک دستگاه ضبطصوت دیجیال است و یک نرمافزار برای ویرایش صدا و تبدیل آن به یک قطعهٔ صوتی قابل توزیع ــ و هر دو این ابزارها را میتوان شریکی استفاده کرد و هر تولیدکننده برای زمان محدودی به آنها نیاز دارد. حتی میتوان از یک دستگاه ضبط صوت غیردیجیتال (مانند واکمن سونی) استفاده کرد و بعد آن را با یک رایانه ضبط کرد تا دیجیتال و قابل ویرایش شود.
زمان تولید: قطعات صوتی معمولاً بین ۳۰ ثانیه (مثل بیشتر تبلیغات رادیو و تلویزیون) تا پنج دقیقه (مانند بیشتر قطعات خبری در برنامههای رادیویی) زمان دارند. برنامههای مستند و مهمتر ممکن است تا نیم ساعت هم طول بکشند. با یک قانون کلی و سرانگشتی میتوان گفت برای پنج دقیقه برنامهٔ قابل پخش حدود یک ساعت زمان تولید لازم است.
مهارت مورد نیاز: برای گردآوری صدا (ضبط یا تکثیر از جای دیگری) تنها مهارت مورد نیاز تنظیم صدای مناسب (از طریق گوش دادن دقیق و تنظیم میزان بلندی صدا در قسمتهای مختلف) است. مرحلهٔ ویرایش مهارت بیشتری میخواهد اما آن نیز برای مبتدیان قابل حصول است و هر روز سادهتر هم میشود.
زمانبندی: قانون «یک ساعت برای هر پنج دقیقه» یک برآورد علمی نیست اما بر مبنای تجربهٔ بسیاری از تولیدکنندگان رادیو به دست آمده است. دست کم نیمی از این زمان صرف یافتن صدا و ضبط آن میشود، سپس یکچهارم صرف بررسی محتوای ضبطشده و تصمیمگیری در مورد حذف یا حفظ قسمتهای مختلف، و سپس یکچهارم نهایی صرف تدوین صوت و آمادهسازی قطعهٔ قابل توزیع میشود.
منابع سختافزاری مورد نیاز
این سختافزارها پیشنهاد میشود:
ضبطصوت: این روزها ضبطصوتهای دیجیتال رایجند، اما میتوان از ضبطصوتهای آنالوگ هم استفاده کرد. از هر کدام که استفاده کنید، وقتی صوت وارد رایانه میشود به صورت دیجیتال است و میتوانید با نرمافزار رایگان ویرایش صوت دیجیتال آن را ویرایش کنید. میتوانید از یک ضبطصوت مینیدیسک، هر نوع ضبطصوت دیجیتال، ضبطصوتهای آنالوگ حرفهای، یا یک «واکمن» ساده استفاده کنید. اگر قصد دارید ارتفاع صوت1 را برای پخش در رادیو تنظیم کنید نوار کوچک (معروف به مینیکاست) مناسب نیست زیرا کیفیت صدایی که تولید میکنند برای پخش مناسب نیست. دو ویژگی مهم که در برخی از دستگاههای ضبطصوت وجود دارند و در برخی نه وجود یک زمانسنج و قابلیت تنظیم بلندی صدا است. هیچ کدام از این دو ضروری نیست، اما وجودشان بینهایت مفید است.
میکروفون: بهتر است یک میکروفون خارجی داشته باشید، چون میتوانید آن را تا حد ممکن به منبع صدا نزدیک کنید. هر میکروفون استانداردی، چه خطی و چه معمولی،2 مناسب است. بیشتر ضبطصوتها میکروفونهای داخلیای دارند که برای بیشتر استفادهها مناسبند اما برای پخش رادیویی کیفیت کافی ندارند. اگر مجبورید از میکروفون داخلی دستگاه ضبطصوت استفاده کنید دستگاه را تا حد ممکن به منبع صوت نزدیک کنید ــ اگر مصاحبه است، ضبطصوت را نزدیک دهان شخص بگیرید. با تجربه و آزمایش ویژگیهای دستگاهتان و عملکردش در موقعیتهای مختلف را بشناسید.
هدفون: برای اندازهگیری درست بلندی صدا یک هدفون نیاز دارید. با هدفون میتواند صدا را به دقیقاً به همان صورتی که ضبط نهایی میشود و در نتیجه به همان صورتی که مخاطبان خواهند شنید بشنوید.
مراحل تولید یک قطعهٔ صوتی عالی
گام یک: برنامهریزی
یک قطعهٔ صوتی عالی فقط با تنظیم بلندی صدا به دست نمیآید. برنامهریزی برای آنچه میخواهید تولید کنید مرحلهٔ ضروری و اولیه است. در طول فرایند ساخت هم باید برنامهٔ خود را مرور کنید تا مطمئن شوید دارد طبق طرحی که از اول در نظر داشتید پیش میروید. در برنامهتان باید برای پرسشهای زیر پاسخ داشته باشید:
- این برنامه برای چه کسی است؟ مخاطبتان را مشخص کنید.
- پیام اصلی برنامه چیست؟ قصد دارید شنونده چه چیزی بیاموزد، یا احساس کند، یا انجام دهد؟
- چه موانعی ممکن است جلوی رسیدن این پیام به مخاطب را بگیرند؟ (مثلاً دستکاری از طرف رسانه.)
گام دو: انتخاب قالب
رایجترین قالبها از این قرارند:
- میزگرد: یک مصاحبهگر با دو یا چند شرکتکننده
- تلفنی: ضبط صدای شرکتکنندگان از طریق تلفن؛ معمولاً در استودیو استفاده میشود. (توجه: دربارهٔ محدودیتهای قانونی ضبط صدای افراد در تلفن مراقب باشید؛ در بعضی کشورها این کار مجاز نیست، حتی اگر خود شخص اجازه داده باشد.)
- مصاحبهٔ انفرادی: با یک مصاحبهگر و یک مصاحبهشونده
- برنامهٔ ویژه: ترکیبی است از گفتار، صدای پسزمینه، راوی، و عناصر دیگر.
- نمایشی: حوزهٔ گستردهای است و میتواند شامل تئاتر، موسیقی، و سایر قالبهای سرگرمکننده باشد
- اطلاعرسانی: قطعهای که کار اصلیاش انتقال اطلاعات است، مانند یک اطلاعیه یا آگهی تبلیغاتی که اطلاعات آموزندهای میدهد.
- پشتیبانی از پیام: استفاده از یک شخص معروف، مانند یک رهبر یا یک چهرهٔ سرشناس، برای ابلاغ یک پیام.
گام سه: انتخاب سبک
برای انتخاب سبک باید در این موارد تصمیم بگیرید:
- رسمی یا غیررسمی: میخواهید با طنز و حالت خودمانی به مخاطب نزدیک شوید یا مایلید اطلاعات را با اتکا بر منابع موثق و «کارشناسان» منتقل کنید؟ واضحترین مثال سبک رسمی یک قطعهٔ خبری که در آن موثق بودن منابع خبر مورد تأکید است.
- با راوی یا بدون راوی: آیا میخواهید تمام برنامه با صدای شرکتکننده یا شرکتکنندگان ساخته شود، مانند کاری که بسیاری از برنامههای به سبک «تاریخ شفاهی» انجام میدهند، یا میخواهید یک «مجری» قطعات را برای مخاطب به هم متصل کند؟
گام چهار: آماده شدن برای برای ضبط
- چه بخواهید مصاحبه ضبط کنید، و چه بخواهید صدای خام برای استفادههای آتی، باید قبل از شروع ضبط اصلی زمانی را آزمایش صدا اختصاص دهید.
- صداهای پسزمینه مانند صدای دستگاه تهویه، یا صدای پرندگان ممکن است هنگام ضبط به گوش نیاید، اما وقتی با هدفون گوش میدهید ناگهان متوجه میشوید صداهای بلندی هستند. بعضی صداهای پسزمینه میتوانند به فضاسازی کمک کنند، اما برخی فقط حواس شنونده را پرت میکنند. اگر صدای مشکلسازی وجود دارد خواهش کنید آن را قطع کنند یا اگر لازم شد به مکان دیگری بروید. هیچ چیز بدتر از این نیست که چیزی را ضبط کنید و با خود ببرید که قابل استفاده نیست (و این زیاد اتفاق میافتد) تنها به این دلیل که در زمان ضبط احساس کردهاید برطرف کردن مشکل صدا کار نامناسبی است.
- اگر مصاحبهای را ضبط میکنید قبل از شروع بلندی و وضوح صدای شرکتکننده یا شرکتکنندگان را آزمایش کنید و اگر لازم بود تغییراتی بدهید ــ مانند تنظیم بلندی ضبط صدا، جابهجایی میکروفون، جابهجا کردن افراد، یا تغییر محیط.
- از این «زمان آزمایش» میتوانید میتوانید برای خودمانی کردن فضا استفاده کنید ــ افراد معمولاً از این که صدایشان ضبط شود عصبی میشوند و صحبت کردن با یک میکروفون برایشان راحت نیست، اما شما میتوانید از این مراحل استفاده کنید و آنها را تا حد ممکن آرام کنید. به آنها خوشامد بگویید، اگر مناسب دیدید جوکی تعریف کنید، و سپس بگویید میخواهید چند سؤال «نمایشی» بپرسید که ضبط نمیشوند. «صبحانه چه خوردید؟» سؤال اول استانداردی است و فضا را خودمانیتر میکند و برای بررسی بلندی صدا هم مناسب است. برای بعضی از مصاحبهها شاید بد نباشد که پیش از شروع مصاحبه با توضیح دادن نوع سؤالاتی که خواهید پرسید مصاحبهشونده را آماده کنید. این کار به خصوص اگر مصاحبه زنده پخش خواهد شد یا اگر امیدوارید مصاحبه با کمترین ویرایش و دستکاری استفاده شود بسیار مفید خواهد بود.
گام پنج: مرور صداهای ضبطشده
یکی از مهمترین گامها در تولید قطعات صوتی گوش کردن به قطعات ضبطشده و یادداشت برداشتن یا کاملاً رونویسی کردن حرفهای زده شده و قسمتهای خوب صدا است. اگر این کار را تند و مختصر انجام میدهید، به آن «ثبت»1 میگویند. این کار زمانبر است و یک اشتباه رایج در میان سازندگان قطعات صوتی، چه مبتدی و چه حرفهای، عجولانه ثبت کردن است. نتیجهٔ این کار میزان زیادی اتلاف وقت است! مرور و ثبت محتوایتان ارزش صرف وقت مناسب را دارد.
ثبت میتواند بسته به نیاز و شرایط شما شکلهای مختلفی به خود بگیرد، اما دست کم باید زمان هر پاراگراف یا هر صدا ثبت شود (مطمئن باشید که پخش را از لحظهٔ 00:00 شروع میکنید)، و ثبت زمان صحبتهای مناسب یا صداهای پسزمینهٔ خوب نیز مفید است. زمان شروع، چند کلمهٔ اول، چند کلمهٔ آخر، و زمان پایان هر قسمت را یادداشت کنید. به عنوان مثال:
مقدمه (00:20): «به نظر من مهمترین جنبهٔ ...
پایان: ... را همه باید بدانند.» (00:50)
اگر ضبطصوت شما زمانسنج دارید میتوانید از یک زمانسنج دستی برای این کار استفاده کنید.
ضمناً میتوانید برای خودتان یادداشت بگذارید، مانند «مرور کلی»، یا «بخش ۳ ــ مهم»، تا بعداً به راحتی به یاد بیاورید این قسمت از صدا به کدام قسمت از طرح شما مربوط است. اگر میخواهید ثبت را در یک جدول انجام دهید میتوانید یک ستون برای چنین یادداشتهایی در نظر بگیرید و اگر به جای جدول پر کردن، رونویسی کاملتری انجام میدهید میتوانید این یادداشتها را با علامتهای یکسانی در کنار متن اضافه کنید. به هر حال به هر روشی که این کار را انجام میدهید، این گام را مرحلهٔ شناسایی قطعاتی بدانید که بعداً قرار است هنگام ویرایش یا تدوین از آنها استفاده کنید.
گام شش: ویرایش و «بستهبندی» محتوا
همین که قسمتهای قابل استفادهٔ محتوای خود را شناسایی کردید میتوانید با کنار هم قرار دادن آنها شروع به ساخت قطعهٔ خود کنید. در این کار ممکن است لازم شود برای متصل کردن بعضی موضوعات گفتارهای تازهای ضبط کنید. حتی اگر قطعهٔ شما فقط سه بخش دارد (مثلاً یک مقدمهٔ سهجملهای، یک مصاحبهٔ دودقیقهای، و یک نتیجهگیری با معرفی منابع برای اطلاعات بیشتر) باید این سه قطعه را دقیقاً مشخص کنید و به نحوهٔ ترکیب آنها با یکدیگر به خوبی فکر کنید. در این مرحله مهم است که به اولویتهایی که در گام یک مشخص کردید مراجعه کنید تا از مسیری که در نظر داشتهاید خارج نشوید.
گام هفت: استفاده و انتشار
اگر قطعهٔ صوتی جالب و گیرایی بسازید هم میتوانید آن را در اختیار ایستگاههای رادیویی قرار دهید و هم توزیعکنندگان اینترنتی. یک قطعهٔ صوتی میتواند عمر مفید طولانیای داشته باشند، به خصوص اگر راجع به یک زمان یا رویداد خاص نباشد. قابلیت استفادهٔ مجدد از یک قطعهٔ صوتی نشانهٔ قوت آن است. یک اثر صوتی میتواند در یک پایگاهدادهٔ صوتی در اینترنت بایگانی شود، در شوهای رادیویی با شکلهای جدید و متفاوتی پخش شود. تحقیق پیش از شروع کار و برقراری روابط کاری بیشتر لازمهٔ موفقیت در توزیع محتوا بر روی اینترنت و در رادیو است.
گام هشت: ارزیابی
ارزیابی موفقیت و اثرگذاری یک قطعهٔ صوتی میتواند بسیار دشوار باشد. اطلاعات در مورد شنوندگان برنامههای اینترنتی را میتوانید با کمک وبگاههایی که آمار بازدید و بارگیری در وبگاهها را محاسبه میکنند به دست بیاورید، و ایستگاههای رادیویی هم ابزارهایی برای تخمین تعداد شنوندگان خود دارند. اما ارزیابی اثرگذاری و موفقیت واقعی نیازمند تشکیل گروههایی از شنوندگان برای دریافت نظرشان، استفاده از پرسشنامه، و روشهای دیگری است که در صورت وجود اطلاعات کافی از شنوندگان قابل استفادهاند. میتوانید قبل از پخش واقعی برای تعداد محدودی شنونده پخش کنید و از آنها بخواهید نظرشان را (با پست الکترونیکی، تلفن، حضوری، ...) به شما بگویند.
نکات مهم و اشتباهات رایج
انحراف از طرح اولیه: گم شدن در کار و ساختن چیزی که با آن چه در نظر داشتهاید بسیار فرق دارد مشکل رایجی در ساخت برنامههای صوتی است، زیرا عوامل بسیاری وجود دارند که از کنترل شما خارجند. مثلاً مصاحبهشونده ممکن است دقیقاً آن چیزی را که شما انتظار دارید نگوید یا آن قدر که میخواستهاید خوشبیان نباشد، یا ممکن است صدای پسزمینه مزاحم شده باشد و در نهایت محتوایی ضبط کردهاید که مشکلساز است.
پرهیز از حرکات جسورانه: به حرف دلتان گوش دهید: اگر بار اولی که چیزی را شنیدید از آن خوشتان آمد احتمالاً مخاطب هم از آن خوشش میآید. نادیده گرفتن این احساس وقتی که نیازمند محتوا یا موضوعات بیشتری هستید اشتباه رایجی است. اما اگر از چیزی خوشتان نمیآید نباید از آن استفاده کنید. اگر لازم دارید چیزی اضافه کنید به جای ور رفتن با قطعات صوتیای که به هم نمیخورند از گفتار و راوی استفاده کنید. یک جملهٔ معروف قدیمی در پخش رادیو که به هر تولیدکنندهٔ تازهکاری هم آموزش داده میشود این است: «اگر شک داری بگذارش کنار.»
تولید محتوای جدی اما کسلکننده: یک اشتباه رایج ساخت برنامههای جدیِ خستهکننده است، به خصوص اگر موضوع مورد نظر بسیار جدی باشد. جدی بودن موضوع به این معنی نیست که برنامه باید کسلکننده باشد. با استفاده از موسیقی، جلوههای صوتی، و صداهایی از واقعیت (صداهای زمینه) کمی به برنامه طعم و رنگ بدهید. صحبتهای مردم عادی در کوچه و خیابان1 در پخشهای رادیویی رایجند و میتوانند به هر قطعهٔ صوتیای کمی رنگ و تنوع ببخشند.
واژهنامه
- ارتباط از راه دور آنالوگ: شامل تلفنهای قدیمی، و پخشهای رادیو و تلویزیونهای سنتی.
- پادکست: یک پروندهٔ رسانهای که با استفاده از خوراکهای توزیع1 منتشر میشود و در دستگاههای قابل حمل یا رایانههای شخصی پخش میشود.
- پخش: انتشار سیگنالهای صوتی و یا تصویری که برنامههایی را به مخاطبانی میرساند؛ عمدتاً در مورد رادیو و تلویزیون به کار برده میشود.
- تکهصوت: یک قطعهٔ بسیار کوتاه که از یک مصاحبهٔ طولانیتر ویرایش و استخراج شده است که بسیار گویا است.
- دستگاه پخش صوت دیجیتال: دستگاهی که پروندههای موسیقی (یا هر صوت دیگر) دیجیتال را ذخیرهسازی، سازماندهی، و پخش میکند. این دستگاهها به پخشکنندهٔ MP3 معروف شدهاند (به دلیل فراگیری قالب MP3) اما معمولاً قادرند خیلی قالبهای دیگر را نیز پخش کنند.
- دستگاه ضبطصوت آنالوگ: فناوری ضبط صدایی که قبل از ظهور فناوریهای دیجیتال استفاده میشده است، مانند دستگاههای ضبط نوار به نوار.
- دستگاههای پخش رسانهٔ قابل حمل: یک دستگاه الکترونیکی مستقل برای ذخیرهسازی و پخش پروندههای رسانهای به قالبهای مختلف.
- صوت: صدا در مراحل ضبط، تولید، و توزیع برنامههای رادیو یا رسانههای شنیداری دیگر در اینترنت.
- صوت جریانی: صوتی که در اینترنت به صورت «جاری»4 وجود دارد. معمولاً با عنوان «جریان زنده» هم به آن اشاره میشود ــ یعنی محتوایی که همزمان که توسط ارائهدهنده ارسال میشود توسط کاربر نهایی استفاده میشود.
- صوت دیجیتال: استفاده از سیگنالهای دیجیتالی برای بازسازی صدا. هر صدایی که به شکل رایانهای باشد در تعریف صوت دیجیتال میگنجد، مانند تبدیلهای آنالوگ به دیجیتال، تبدیلهای دیجیتال به آنالوگ، ذخیرهسازی دیجیتال، و انتقال دیجیتال صوت.
- قالب: به انواع برنامهها و تولیدات صوتی گفته میشود، مانند قالبهای میزگرد، مصاحبه، یا برنامهٔ ویژه.
- محتوا: به تمام مؤلفههای موجود در یک قطعهٔ صوتی اطلاق میشود، مانند محتوای مصاحبهها یا سایر محتواهای صوتی اصلی برنامه که صدای گوینده و صداهای واقعیت (مانند صداهای پسزمینه) در کنار آن قرار میگیرند.
- میکروفون: یک حسگر یا مبدل صوتی به الکتریکی که نیروی صوت را به سیگنالهای صوتی تبدیل میکند. میکروفونها کاربردهای فراوانی دارند، مانند ضبط بر روی نوار، مهندسی صدا برای صداهای زنده یا ضبطشده، برنامههای رادیو و تلویزیون، ضبط صدا در رایانه، VoIP، و ...
- مینیدیسک: یک ابزار ذخیرهسازی مبتنی بر دیسکهای نوری-مغناطیسی که برای ذخیره کردن حداکثر ۸۰ دقیقه صوت طراحی شده است. امروز این فناوری ضمن بهبود جنبههای صوتی خود به یک رسانهٔ ذخیرهسازی چندمنظوره نیز تبدیل شده است.
- RSS مجموعهای از قالبهای خوراک وب که برای انتشار خودکار بههنگامسازیهای محتوای دیجیتال، مانند پادکستها، استفاده میشود.